Aydınlanma Frederick Copleston

Avrupa’nın değil, Germanik Avrupa’nın yaklaşık olarak 5 ve 15’inci yüzyıllar arasında bir “Karanlık” dönem yaşadığı kabul edilir — sanki daha öncesi alacakaranlık imiş gibi. Bu Germanik “Orta Çağlar” terimi ile birlikte giden başka olgular arasında “Barbar Krallıklar,” “Roma Katolik Kilisesi,” “Haçlı Seferleri,” “Engizisyon,” “Feodalizm,” sözde “Kutsal Roma İmparatorluğu,” “Skolastizm” de bulunur. Daha çok bir “ilk dönem” olarak, bir tarih-öncesinden çıkış olarak görünen bu “orta dönemin” neyin ortası olduğunu saptamak güçtür. Ve kimi tarihçiler bu karanlık kültürü bütün bir Dünya Tarihinin bir dönemi olarak görmede pek güçlük çekmez. Bu karanlık “orta”ya karşın, Dünya Tarihi bin yıl boyunca durup dinlenmeden özgürlük Ereğine doğru çalışıp çabalamayı sürdürdü. Helenik-Helenistik uygarlığın bilimi, felsefesi, güzel sanatı temelinde doğan ve büyüyen sayısız Batı uygarlığı ile, Dünya Tarihi gelişimine ara vermedi. Germanik halkların karanlıktan modern döneme geçişleri Aydınlanma ile değil, Reformasyon ile başladı — ama yalnızca başladı.
Aydınlanma kendini başlıca Boşinanç ile karşıtlık içinde belirler. ‘Aydınlanma’ sözcüğünün ‘bilgi’ için bir eğretileme olarak kullanılması Aydınlanmanın tini açısından ilgisizdir. Eğer “Aydınlanma” terimini “bilgi” ile anlamdaş olarak kullanmayı istersek, Dünya Tarihi kesintisiz bir aydınlanma sürecidir.
Germanik Aydınlanma birincil olarak Katolik Boşinancı Reformasyon ile yenemeyen ama Karşı-Reformasyonun denetiminden de kaçmayı başarabilen Fransa’ya özgüdür. Protestan Avrupa’da duyunç özgürlüğünü kazanan halkların göreli olarak barış içinde yer alan devrimleri ile karşıtlık içinde, Katolik Fransa’nın yaşadığı devrimci zor, şiddet ve terör süreci salt boşinanç kültürünün despotizmi yenmede başarılı olamayacağını gösterdi. Yurttaş Toplumu ancak yurttaşlar tarafından kurulabilir, Aydın Despotlar tarafından değil.
Bütün bir Modern Tarihin de sergilediği olgu kendini henüz Yurttaş Toplumuna eğitememiş halkların kendilerini yönetememesidir. Bir etnik türlülük olan Halk istençsizdir. Ancak kendi istencinin ve özgürlüğünün bilincinde olan Ulus egemen, eşitlikçi ve barışçı olabilir. Modern Tine ait olmayan Aydın salt ‘aydın’ olmakla bilgisiz ve boşinançlı halktan üstün olduğunu, yönetmek zorunda olduğunu duyumsar. Aydın despotizmi demokraside yalnızca kendi sonunu görür. Aydın hiçbir zaman aydın-olmayan hak ile eşit değildir ve Aydını “aydın” yapan belirlenim “halk” ile karşıtlık içinde olmaktır. Aydın sorumluluğu halkın sorumsuzluğu, ve Aydının istenci halkın istençsizliğidir. Aydınlanmanın kendini “Herşey halk uğruna, ama halk tarafından değil” belgisi ile tanımlar.
Aydınlanma felsefesi denebilecek olan şey ussal olanı, herşeyden önce “evrensel insan haklarını” yadsımaktan oluşur. Bir “felsefe olarak görülebileceği düzeye dek, Aydınlanma felsefesi usdışının toprağında, görgücü temeller üzerinde açınır, ve kuramsal kuşkuculuk ancak kılgısal yararcılık ile tamamlanabilir. Gerçekte Usa güvensiz kuşkucu bir karakteri temsil eden görgücü Aydınlanmanın sözde “ussalcı” karakteri kendini yalnızca boşinanç karşısında ölçen sözde bir usun kibridir.
— Aziz Yardımlı